Arcydzięgiel litwor, Arcydzięgiel lekarski

Archangelica officinalis Hoffm

Arcydzięgiel litwor jest to roślina dwuletnia z rodziny baldaszkowatych, występująca w stanie naturalnym w Europie Północnej i Środkowej oraz na Syberii. W naszym kraju w rosnącą dziko spotyka się w Sudetach i Karpatach nad brzegami potoków, a także w miejscach na niżach. Roślina jest pod całkowitą ochroną. Uprawiana jest do celów leczniczych, kosmetycznych, przyprawowych i spożywczych.

Arcydzięgiel wydaje w pierwszym roku rozetę przyziemnych długoogonkowych liści, podwójnie lub potrójnie pierzastych. W drugim roku wytwarza łodygę do 2.5 m wysokości, która jest okrągła na przekroju, wewnątrz pusta, górą rozgałęziona. Liście posiada łodygowe górne mniejsze od dolnych, pojedynczo pierzaste, posiadające duże pochwy obejmujące łodygę. Kwiaty koloru żółtego lub zielonego, zebrane w pokaźne baldachy. Cała roślina odznacza się specyficznym i przyjemnym zapachem. Po pierwszym roku wegetacji rośliny mają dość krótkie korzenie palowe i w normalnych warunkach nie rozrastają się one bardziej również w drugim roku, ponieważ wtedy arcydzięgiel zakwita, rodzi owoce i obumiera. Aby korzenie bardziej rosły, obcina się pędy kwiatowe, co jednocześnie przedłuża okres życia arcydzięgla na kolejny, trzeci rok.

Surowiec

Do celów leczniczych uzyskuje się we wrześniu korzenie i kłącza w drugim lub trzecim roku wegetacji, myje i całe lub pokrojone suszy szybko w suszarni, w której mamy temperaturę do 40°C. Korzeń arcydzięgla jako surowiec – przechowujemy w miejscu suchym, zaciemnionym i chłodnym.

Podstawowe związki czynne

We wszystkich częściach rośliny występuje się olejek eteryczny: w korzeniu do 1,5%, w owocach do 2%, a w zielu około 0,15%. Podstawowym składnikiem olejku z korzeni jest β-felandren, a z owoców α-felandren. Występują również inne terpeny, jak cymen, kamfen, limonen. Składnikiem, który nadaje roślinie specyficzny i charakterystyczny zapach jest pentadekanolid o charakterze laktonu. Bywają duże różnice w składzie olejku w zależności od pochodzenia surowca. Drugą ważną grupę stanowią występujące w całej roślinie związki kumarynowe (np. umbeliferon, umbeliprenina, pragolaryna, ostenol i ostoi) oraz związki furanokumarynowe (np. ksantotoksyna, ksantotoksol, angelicyna, imperatoryna, bergapten, oksypeucedanina, archangelikaina i apteryna). Są też liczne kwasy organiczne (np. kwas angelikowy, cytrynowy, malonowy, fumarowy i kawowy), następnie fitosterole i ich estry (np. β-sytostero), flawonoidy (np. archangelenon), trójterpeny (np. lupeol i α-amyryna z owoców), ponadto cukry proste i trójcukier umbeliferoza, tłuszcze (przede wszystkim w owocach). Mamy tutaj także czynnik pobudzający wytwarzanie interferonu zwalczającego infekcje, zwłaszcza wirusowe u ludzi i zwierząt.

Działanie

Przetwory z korzenia arcydzięgla stosowane doustnie zwiększają produkcję soku żołądkowego i śliny wskutek odruchu wywołanego cierpkim smakiem wyciągów. Pomagają również w wytwarzaniu enzymów trawiennych – pepsyny i pentagastryny w żołądku. Zauważono również działanie moczopędne i napotne co przyczynia się do przyspieszenia wydalania z organizmu niepotrzebnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Pochodne furanokumaryny i niektóre składniki olejku eterycznego arcydzięgla działają rozkurczowo na mięśnie gładkie układu pokarmowego i dróg żółciowych. Dlatego specyfiki z arcydzięgla są stosowane jako leki wiatropędne. Angelicyna, która znajduje się w przetworach z arcydzięgla, wykazuje działanie uspokajające, co wykazano również na zwierzętach doświadczalnych. Oprócz tego arcydzięgiel wzmacnia odporność układu nerwowego i w pewnym stopniu działa podobnie jak korzeń żeń-szenia, Ksantotoksyna, ksantotoksol, angelicyna i inne pochodne furanokumaryny wykazują działanie fotodynamiczne i pobudzają wytwarzanie pigmentu melaniny w skórze po wystawieniu jej na działanie światła słonecznego.

Olejek eteryczny z arcydzięgla wykazuje ponadto własności bakterio- i grzybobójcze, chociaż niektóre gatunki mikroorganizmów, jak pałeczka okrężnicy i paciorkowiec złocisty, są na nie go odporne. Na skórę olejek działa znieczulająco, które utrzymuje się przez kilka godzin.

Działania niepożądane

Przetwory z arcydzięgla, przyjmowane i stosowane w zalecanych dawkach, nie mają działania niepożądanego na organizm. Jednakże zawarte w surowcu pochodne furanokumaryny zwiększają wrażliwość skóry na promienie słoneczne i mogą powodować miejscowy obrzęk, przekrwienie lub powstanie pęcherzy już po krótkim naświetlaniu.

Zastosowanie

Przetwory z korzenia arcydzięgla mają zastosowanie w zaburzeniach trawiennych spowodowanych niedoborem soku żołądkowego, pepsyny, mukopolisacharydów, żółci i soku trzustkowego, wyrażających się bólami brzucha, wzdęciami, odbijaniem, brakiem łaknienia i nieregularnymi wypróżnieniami. Można je również stosować w stanach skurczowych żołądka, dróg żółciowych, osłabieniu ruchów perystaltycznych jelit, zastoju żółci w pęcherzyku żółciowym i kłopotliwym jej dopływie do dwunastnicy. Ponadto skuteczne wyniki osiąga się, stosując przetwory z arcydzięgla w umiarkowanym pobudzeniu nerwowym. Wyciąg płynny z korzenia arcydzięgla wchodzi w skład płynu Nervosol (Herbapol), stosowanego w stanach zwiększonego napięcia nerwowego, uczuciu niepokoju i bezsenności. Zewnętrznie stosuje się olejek arcydzięglowy do nacierań przeciwbólowych, przeciwzapalnych i przeciwświądowych.


Przetwory

Napar z korzenia arcydzięgla: 1/2 – 1 łyżki rozdrobnionych korzeni zalać1-11/2 szklanki wody wrzącej i naparzać pod przykryciem przez 15 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić po 1/4 – 1/3 szklanki 2-3 razy dziennie na godzinę przed posiłkiem, jako środek stymulujący wydzielanie soków trawiennych, albo po jedzeniu – jako środek wiatropędny i oczyszczący krew.

Zioła żołądkowe: zmieszać po 20 g rozdrobnionych korzeni arcydzięgla, ziela drapacza lekarskiego, liści mięty pieprzowej i liści melisy oraz po 10 g rozdrobnionych korzeni omanu, ziela glistnika i ziela szanty. Zalać1/2 łyżki mieszanki w termosie 21/2 szklanki wody wrzącej. Pić po 2/3 szklanki 2-3 razy dziennie przed jedzeniem jako środek pobudzający trawienie, przeciwskurczowy, przeciwzapalny i ogólnie wzmacniający.

Spirytus arcydzięglowy złożony (Spiritus Angelicae compositus) stosować do wcierań zmniejszających bóle w zapaleniu korzonków nerwowych, nerwobólach i bólach gośćcowych.

Olejek arcydzięglowy oprócz zastosowań wybitnie medycznych, jest używany w przemyśle mydlarskim, kosmetycznym i chemii gospodarczej. Rzadziej w tych celach wykorzystuje się olejek arcydzięglowy z owoców.

Wyciągów z owoców i korzeni używa się, w połączeniu z innymi surowcami roślinnymi, do produkcji likierów ziołowych lub aromatycznych wódek. Kandyzowane ogonki liściowe arcydzięgla służą do ozdabiania tortów i ciastek. W krajach anglosaskich i nordyckich korzeń arcydzięgla stosuje się w połączeniu z innymi surowcami ziołowymi do aromatyzowania piwa.

Zobacz też:

Bez czarny

Chaber bławatek

Dzika róża


Źródło: ROŚLINY LECZNICZE i ich praktyczne zastosowanie – Aleksander Ożarowski i Wacław Jaroniewski

Incoming search terms:

  • Arcydzigiel
  • Arcydzięgiel litwor
  • arcydzięgiel lekarski
  • arcydzięgiel potencja
  • korzen arcydziegla zastosowanie
  • arcydziengiel litfor

8 Comments

  1. [...] Arcydzięgiel litwor, Arcydzięgiel lekarski [...]

  2. [...] Arcydzięgiel lekarski doskonale rośnie także na każdej glebie ogrodowej. Rozmnaża się wyłącznie z nasion, które wysiewa się na rozsadniku, bezpośrednio do gruntu lub do skrzyneczek. Idealnym terminem siewu jest sierpień, to znaczy zaraz po zbiorze nasion, które bardzo szybko tracą możliwość kiełkowania. Rozsadę otrzymuje się jesienią tego samego roku. Młode rośliny umieszcza się w rozstawie 70 X 50 cm. [...]

  3. [...] Arcydzięgiel lekarski jest dwuletnią rośliną. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Pod ziemią, walcowate kłącze, od którego odchodzą liczne korzenie. W całości arcydzięgiel litwor wydziela intensywny, charakterystyczny zapach. Roślina jest miododajna. W Polsce w stanie dzikim rośnie rzadko, najczęściej w Tatrach (Dolina Litworowa po stronie słowackiej) i w Sudetach – nad brzegami rzek i potoków. Arcydzięgiel lekarski rosnący dziko znajduje się pod ochroną. [...]

  4. [...] liczne korzenie. W całości arcydzięgiel litwor wydziela mocny, charakterystyczny zapach. Roślina jest miododajna. W naszym kraju w stanie dzikim rośnie rzadko, głównie spotykana bywa w Tatrach (Dolina [...]

  5. Arcydzięgiel lekarski | Ranking witryn www pisze:

    [...] Arcydzięgiel lekarski doskonale rośnie również na każdej glebie ogrodowej. Rozmnaża się tylko z nasion, które wysiewa się na rozsadniku, wprost do gruntu lub do skrzyneczek. Najlepszym czasem siewu jest sierpień, to znaczy zaraz po zbiorze nasion, które bardzo szybko tracą możliwość kiełkowania. Rozsadę otrzymuje się jesienią tego samego roku. Młode rośliny umieszcza się w rozstawie 70 X 50 cm. [...]

  6. [...] Arcydzięgiel litwor dobrze rośnie również na każdej glebie ogrodowej. Rozmnaża się wyłącznie z nasion, które siejemy na rozsadniku, bezpośrednio do gruntu lub do skrzyneczek. Najodpowiedniejszym terminem siewu jest sierpień, to znaczy zaraz po zbiorze nasion, które bardzo szybko tracą zdolność kiełkowania. Rozsadę otrzymuje się jesienią tego samego roku. Młode rośliny sadzi się w rozstawie 70 X 50 cm. [...]

  7. […] wykorzystywany jest w całości. Korzeń arcydzięgla wykopuje się jesienią pierwszego roku wegetacji (przy uprawie z siewu wiosennego). Nie jest on […]

  8. […] 7. Glistnik-jaskółcze ziele 8. Tatarak zwyczajny 9. Świetlik łąkowy 10. Rzepik pospolity 11. Arcydzięgiel lekarski 12. Ruta zwyczajna 13. Łopian lekarski (większy) 14. Jałowiec pospolity 15. Koniczyna łąkowa […]